Η Ψηφιακή Ιδιότητα του Πολίτη Ξεκινά Νωρίτερα απ’ Όσο Νομίζουμε

Η ψηφιακή ιδιότητα του πολίτη αντιμετωπίζεται συχνά ως ένα θέμα που αφορά κυρίως τους εφήβους. Συνήθως τη συνδέουμε με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την ψηφιακή ταυτότητα, την παραπληροφόρηση, τον κυβερνοεκφοβισμό, τις ρυθμίσεις απορρήτου και το ψηφιακό αποτύπωμα. Ωστόσο, τα παιδιά αρχίζουν να αναπτύσσουν ψηφιακές συνήθειες πολύ πριν από την εφηβεία. Πολύ πριν δημιουργήσουν τον πρώτο τους λογαριασμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ήδη παρακολουθούν βίντεο, παίζουν διαδικτυακά παιχνίδια, χρησιμοποιούν tablets, επιλέγουν περιεχόμενο, μοιράζονται συσκευές με αδέλφια ή φίλους και διαμορφώνουν αντιλήψεις για το τι είναι αποδεκτό, ασφαλές ή «φυσιολογικό» στο διαδίκτυο.

Γι’ αυτό η ψηφιακή ιδιότητα του πολίτη ξεκινά νωρίτερα απ’ όσο νομίζουμε.

Για τα παιδιά ηλικίας 8–13 ετών, ο ψηφιακός κόσμος δεν είναι κάτι ξεχωριστό από την καθημερινή ζωή. Είναι μέρος του τρόπου με τον οποίο παίζουν, επικοινωνούν, μαθαίνουν, φαντάζονται και σχετίζονται με τους άλλους. Τα διαδικτυακά παιχνίδια, οι πλατφόρμες βίντεο και οι ψηφιακές κοινότητες διαμορφώνουν την κατανόησή τους για τη φιλία, τη δικαιοσύνη, την ιδιωτικότητα, την εμπιστοσύνη, τον κίνδυνο και την αυτοέκφραση. Ένα παιδί που παίζει ένα διαδικτυακό παιχνίδι δεν μαθαίνει μόνο πώς να κερδίζει ή πώς να ολοκληρώνει ένα επίπεδο· μπορεί επίσης να μαθαίνει πώς να επικοινωνεί με άλλους, πώς να αντιδρά σε κακόβουλα σχόλια, πώς να διαχειρίζεται την απογοήτευση, πώς να αναγνωρίζει ύποπτες συμπεριφορές και πώς να ζητά βοήθεια όταν κάτι το κάνει να αισθάνεται άβολα.

Εάν τα εκπαιδευτικά συστήματα περιμένουν μέχρι την εφηβεία για να εισαγάγουν την ψηφιακή ιδιότητα του πολίτη, τότε φτάνουν πολύ αργά. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, πολλές συμπεριφορές έχουν ήδη γίνει συνήθειες. Τα παιδιά μπορεί ήδη να έχουν μάθει να αγνοούν δυσάρεστες καταστάσεις, να θεωρούν φυσιολογική την επιθετικότητα στο διαδίκτυο, να μοιράζονται πληροφορίες χωρίς σκέψη ή να πιστεύουν όλα όσα βλέπουν online. Η πρώιμη εκπαίδευση δεν σημαίνει ότι εκθέτουμε τα παιδιά πρόωρα σε ανησυχίες των ενηλίκων γύρω από τον ψηφιακό κόσμο. Σημαίνει ότι τους δίνουμε, με τρόπο κατάλληλο για την ηλικία τους, τη γλώσσα, τα εργαλεία και την αυτοπεποίθηση που χρειάζονται για να κατανοήσουν τους χώρους που ήδη χρησιμοποιούν.

Η αποτελεσματική εκπαίδευση στην ψηφιακή ιδιότητα του πολίτη δεν πρέπει να βασίζεται στον φόβο. Τα παιδιά δεν χρειάζονται μόνο προειδοποιήσεις για τους κινδύνους. Χρειάζονται καθοδήγηση, διάλογο και πρακτικές δεξιότητες. Χρειάζεται να κατανοήσουν τι είναι οι προσωπικές πληροφορίες, γιατί έχει σημασία η ιδιωτικότητα, πώς να αναγνωρίζουν τις ψευδείς ειδήσεις ή τη χειραγώγηση, γιατί η ευγένεια στο διαδίκτυο είναι εξίσου σημαντική με την ευγένεια εκτός διαδικτύου, και ποια βήματα μπορούν να ακολουθήσουν αν βιώσουν κυβερνοεκφοβισμό, ρητορική μίσους ή επικοινωνία από αγνώστους. Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται να γνωρίζουν ότι το να ζητούν βοήθεια είναι μια υπεύθυνη και γενναία πράξη, όχι κάτι για το οποίο πρέπει να ντρέπονται.

Μια ισχυρή προσέγγιση αναγνωρίζει επίσης τα παιδιά ως ενεργούς συμμετέχοντες και όχι ως παθητικούς αποδέκτες προστασίας. Όταν τα παιδιά προσκαλούνται να σχεδιάσουν παιχνίδια, να συζητήσουν διαδικτυακούς κινδύνους, να δημιουργήσουν μηνύματα ασφάλειας ή να προβληματιστούν πάνω σε ψηφιακά διλήμματα, δεν απομνημονεύουν απλώς κανόνες. Αναπτύσσουν κρίση. Μαθαίνουν να συνδέουν την ψηφιακή ασφάλεια με την ενσυναίσθηση, τη δημιουργικότητα, την επίλυση προβλημάτων και την υπευθυνότητα. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή οι διαδικτυακές εμπειρίες των παιδιών δεν είναι ίδιες για όλους. Το φύλο, η ηλικία, η αυτοπεποίθηση, οι οικογενειακοί κανόνες, η πρόσβαση στην τεχνολογία και το κοινωνικό πλαίσιο μπορούν όλα να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά βιώνουν τα ψηφιακά περιβάλλοντα.

Έργα όπως το PowerUP είναι πολύτιμα επειδή τοποθετούν τα παιδιά στο κέντρο της εκπαίδευσης για την ψηφιακή ασφάλεια. Αντί να μιλούν για τα παιδιά μόνο ως ευάλωτους χρήστες, το PowerUP τα αντιμετωπίζει ως νέους πολίτες που μπορούν να σκέφτονται κριτικά, να δημιουργούν λύσεις και να συμβάλλουν σε ασφαλέστερους ψηφιακούς χώρους. Μέσα από τη μάθηση με βάση το παιχνίδι και τη συν-δημιουργία, τα παιδιά μπορούν να εξερευνήσουν σύνθετα ζητήματα, όπως ο κυβερνοεκφοβισμός, η ιδιωτικότητα, οι ψευδείς ειδήσεις, η ρητορική μίσους και η επικοινωνία με αγνώστους στο διαδίκτυο, με τρόπους ουσιαστικούς, συμμετοχικούς και κατάλληλους για την ηλικία τους.

Η ψηφιακή ιδιότητα του πολίτη δεν είναι μόνο μια τεχνική δεξιότητα. Είναι μια κοινωνική, ηθική και δημοκρατική ικανότητα. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε όταν είμαστε online, τον τρόπο με τον οποίο προστατεύουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε τις πληροφορίες και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε την τεχνολογία για να συμμετέχουμε στον κόσμο γύρω μας. Ξεκινά από μικρές καθημερινές επιλογές: τι μοιραζόμαστε, πώς μιλάμε, ποιον εμπιστευόμαστε, πότε ζητάμε βοήθεια και πώς φερόμαστε στους άλλους πίσω από μια οθόνη.

Αν θέλουμε τα παιδιά να γίνουν ασφαλείς, κριτικοί, ευγενικοί και γεμάτοι αυτοπεποίθηση ψηφιακοί πολίτες, πρέπει να ξεκινήσουμε νωρίς. Όχι τρομάζοντάς τα και όχι απομακρύνοντάς τα από τον ψηφιακό κόσμο, αλλά βοηθώντας τα να τον πλοηγηθούν με φροντίδα, επίγνωση και φωνή.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Council of Europe. (2019). Digital Citizenship Education Handbook. Council of Europe Publishing.

OECD. (2019). Educating 21st Century Children: Emotional Well-being in the Digital Age. OECD Publishing.

UNESCO. (2023). Global Education Monitoring Report 2023: Technology in education – A tool on whose terms?

UNICEF. (2017). The State of the World’s Children 2017: Children in a Digital World.